Kan het dierenwelzijn van runderen verbeterd worden door na de kalving, koe en kalf langer contact te laten hebben? Wat zijn hierbij de potentiële voor- en nadelen?
Op heel wat melkveebedrijven is het scheiden van koe en kalf kort na geboorte een onderdeel van het vaste protocol rond afkalven. Veel veehouders zijn overtuigd van de voordelen: Een snelle scheiding verlaagt de kans op overdracht van pathogenen en handmatig voeren maakt het mogelijk de biestverstrekking te optimaliseren en beter te controleren. Verder leidt de praktijk tot meer verkoopbare melk, efficiënter werken en een minimale stressreactie bij koe en kalf. Toch leeft in de publieke opinie het idee dat koe en kalf langer bij elkaar houden beter is voor het welzijn van de dieren. Hoewel dit welzijn complex en moeilijk te kwantificeren is, levert onderzoek inzicht in de aspecten die het welzijn van runderen bepalen.contact?
Koe en kalf: Scheiden of zogen?
Wetenschappelijk onderzoek toonde aan dat de acute stressreactie na scheiding effectief groter is als het kalf langer dan 24 uur bij de moeder blijft. De vermeende positieve effecten op de gezondheid van kalf of koe zijn evenwel minder duidelijk. Zogen kan niet gelinkt worden aan ademhalingsproblemen en ook diarree of andere maag-darmproblemen worden door zogen niet of zelfs positief beïnvloed. Het kalf laten zuigen bij de moeder leidt ook niet tot meer besmettingen met paratuberculose (MAP). Zowel bij zogen als bij handmatig opfokken kan de biestverstrekking ondermaats zijn met negatieve gevolgen voor de immuniteit en hogere mortaliteit bij de kalveren. De kwaliteit van de opvolging van kalveren speelt hierbij uiteraard een grote rol.
Zogende koeien hebben verder een kleinere kans op mastitis, vooral in het begin van de lactatie. Een systeem met beperkt zogen kan dan ook het aantal mastitisgevallen op een melkveebedrijf verlagen. Zogende koeien produceren evenveel melk, maar een deel wordt door de kalveren opgedronken. De hoeveelheid verkoopbare melk kan dus lager liggen. Meer info: Koe en kalf: Scheiden of zogen?
Natuurlijk gedrag in een kudde
Gezien de korte periode waarin we melkvee houden op de huidige wijze, is het nuttig om terug te grijpen naar het natuurlijk gedrag van de oeros om het koe-kalf contact te beoordelen. Dit gedrag kunnen we vandaag nog best bestuderen bij runderen in verwilderde populaties van gedomesticeerde runderen die in een natuurlijke biotoop leven, zoals de Chillingham kudde (Engeland) of de Camargue runderen (Frankrijk).
Deze runderen leven in kuddes van 10 tot meer dan 100 dieren en bestaan uit de koeien, hun kalveren en opgroeiende pinken. Naarmate de kudde groeit worden permanente subgroepen gevormd waarbinnen dieren hun gedrag op elkaar afstemmen en een stabiele hiërarchie heerst. De positie in de rangorde wordt bepaald door fysieke aspecten (gewicht, leeftijd, hoorns) en het karakter, maar ook door de rangorde van de moeder.
Stieren zijn geen vast onderdeel van de kudde. Als jongvolwassen stieren verlaten ze de kudde en vormen aparte groepjes met een minder stabiele rangorde. Oudere stieren verlaten deze groepjes en leven meer solitair. Enkel tijdens het voortplantingsseizoen sluit de stier aan bij de kudde om te paren.
Als een koe moet kalven zal ze zich voordien afzonderen van de kudde en een nestplaats zoeken. Na kalven blijft de koe de eerste dagen in de buurt van het kalf om het te beschermen. Het kalf blijft in de nestplaats en de koe komt meerdere keren per dag langs om het kalf te zogen. Zo vormt de moeder de enige sociale partner voor het kalf in de eerste levensweek. Ook nadien, als het kalf in de kudde wordt geïntroduceerd, blijft de moeder de belangrijkste sociale partner. Zo ontwikkelt een sterke koe-kalf relatie die vaak jarenlang actief blijft (bij vrouwelijke dieren). Aangezien de kalveren in een korte tijdspanne geboren worden zijn er ook meerdere jonge kalveren in de kudde aanwezig die een groep vormen en samen optrekken. Het spenen verloopt in deze situatie heel geleidelijk en heel wat kalveren zogen tot het volgend kalf geboren wordt.
De moderne melkveehouderij
Op een melkveebedrijf leeft de kudde uiteraard niet zoals in een verwilderde populatie. Kalveren worden van de moeder gescheiden, initieel vaak apart en later in groepjes opgekweekt en ze krijgen melk of kunstmelk uit een (speen-)emmer. Spenen gebeurt op een leeftijd van 8 à 12 weken als de dieren voldoende krachtvoeder opnemen.
Om het kalf een goede start te geven is het zaak de functies van het maternaal gedrag van de koe zo goed mogelijk over te nemen. Likken van de koe droogt het kalf, stimuleert ademhaling, bloedcirculatie, urineren/mesten en zet het kalf aan om op te staan, een speen te vinden en te zogen. Het kalf droogwrijven en snel voorzien van voldoende kwaliteitsvolle biest is dus de opdracht.
Verder is het zuigen aan een speen voor een kalf een heel sterke gedragsbehoefte. Als dit gedrag verhinderd wordt, zal dit zich uiten in abnormaal of omgericht gedrag: zuigen aan wat in de omgeving beschikbaar is (cross-sucking) of tongrollen. Om dit tegen te gaan kan je kalveren na drinken vastzetten of een neusring gebruiken. Beter is uiteraard speenemmers te gebruiken (met trage vrijgave van de melk), voldoende water of een droge speen voorzien of later separeren natuurlijk.
Voordelen voor kalf en koe
Het later separeren heeft verschillende voordelen voor koe en kalf. Het komt op korte termijn tegemoet aan een gedragsbehoefte van zowel koe als kalf en gaat gepaard met positieve emoties. Ook op lange termijn zijn er, vooral voor het kalf, voordelen te noteren: een betere groei (tot spenen), minder abnormaal oraal gedrag, minder diarree, normaler sociaal gedrag en een beter aanpassings- en leervermogen. Voor de koe lijkt latere separatie ook gepaard te gaan met een verlaagde kans op mastitis.
De systemen waarin koe en kalf langer contact hebben zijn heel variabel. Dit vertaalt zich in een grote variatie in de effecten voor koe of kalf in functie van de duur en het type koe-kalf contact. Naarmate koe en kalf later gescheiden worden komen de positieve effecten van koe-kalf contact duidelijker naar boven. Daar tegenover staat een groeiende separatiestress die pas afneemt eens het kalf ouder is dan 6 maand. De intensiteit van het contact (onbeperkt of beperkt) heeft een vergelijkbaar effect. Onbeperkt contact maximaliseert zowel positieve als negatieve effecten van koe-kalf contact. Ook het gebruik van een pleegkoe (2 tot 4 kalveren per koe) leidt tot vergelijkbare voordelen, maar ook separatiestress.
Sociale huisvesting als alternatief?
Als een verlengd koe-kalf contact praktisch moeilijk haalbaar is kan huisvesting van kalveren per twee of in kleine groepen misschien een alternatief vormen om de sociale ontwikkeling van kalveren te verbeteren. Recent onderzoek en praktijkervaring toont immers aan dat huisvesting van kalveren per twee (of meer) positieve effecten heeft: deze kalveren zijn meer stressbestendig, nemen meer voer op en groeien harder. Ook het dierenwelzijnen is beter en het imago van de melkveehouderij vaart er wel bij. Meer info: Groepshuisvesting van kalveren
Conclusie
De evolutie naar een efficiëntere melkveehouderij zorgde ervoor dat zowel het bedrijf als de bedrijfsvoering helemaal afgestemd werden op een snelle scheiding van koe en kalf. Hierdoor is een overgang naar systemen waarbij koe en kalf langer samen gehouden worden moeilijk te realiseren en duur. Op korte termijn kunnen enkele kleinere aanpassingen evenwel een verschil maken om de positieve aspecten van koe-kalf contact te benutten:
- Koe en kalf samen in de eerste 24 uur (vóór band gevormd wordt)
- Vanaf dag 2 huisvesting met 1 of enkele kalveren
- Gebruik van pleegmoeders
Uiteindelijk is een langer koe-kalf contact (tot spenen) wellicht het best voor het welzijn van koe en kalf. Aanvullend onderzoek is hierin echter zeker nog nodig om met wetenschappelijke onderbouwing werkbare veehouderijsystemen uit te bouwen die ook voldoende maatschappelijk onderbouwd zijn.
Antwoord deels gebaseerd op de webinar georganiseerd door RefWel.
Artikel op basis van presentatie ‘Optimale opfok van kalveren – Koe-kalf contact' door Frank Tuytens, ILVO – Webinar reeks 'Optimale opfok van kalveren' (RefWel ILVO)
Webinar reeks 'Optimale opfok van kalveren'
Gerelateerd
- Vraag/Antwoord: Huisvesting kalveren
- Vraag/Antwoord: Gepaard huisvesten kalveren
- Vraag/Antwoord: Groepshuisvesting kalveren
- Vraag/Antwoord: Het ideaal speenmoment
- Vraag/Antwoord: Afmetingen ligboxen jongvee
- Vraag/Antwoord: Afmetingen ligboxen melkvee
- Vraag/Antwoord: Onthoornen